Her şantiyede bir iş programı vardır; çoğu zaman sözleşme ekinde, renkli bir Gantt şeması olarak. Sorun, o şemanın ilk haftadan sonra güncellenmemesidir. Oysa iş programının asıl değeri, işler ilerledikçe "bu gecikme teslim tarihini etkiler mi?" sorusuna cevap vermesindedir. Bu sorunun cevabı kritik yol yöntemi (Critical Path Method, CPM) ile bulunur.
Bağımlılık: hangi iş hangisini bekler?
İş programındaki her iş kalemi, bir ya da birkaç öncül işe bağlıdır. İki bağımlılık türü sahada en sık kullanılanıdır:
- Bitiş–başlangıç (FS): Öncül iş bitmeden ardıl iş başlayamaz. Temel betonu bitmeden kolon kalıbı kurulamaz.
- Başlangıç–başlangıç (SS) + gecikme: Öncül iş başladıktan belirli bir süre sonra ardıl iş de başlayabilir. A blokta karkas 25 iş günü ilerlediğinde B blok karkasına başlanır; iki iş birlikte yürür.
Bağımlılığa eklenen "gecikme" (lag) çoğu zaman bir teknik bekleme süresidir: beton prizi, kalıp söküm süresi, malzeme teslim süresi.
İleri ve geri geçiş
Kritik yol iki geçişle hesaplanır:
- İleri geçiş: Her iş için en erken başlangıç ve en erken bitiş bulunur. Bir işin en erken başlangıcı, öncüllerinin en geç biten bağımlılık değeridir.
- Geri geçiş: Proje bitişinden geriye doğru gidilerek her işin en geç başlangıcı ve en geç bitişi bulunur.
İki değer arasındaki fark bolluk (float) adını alır. Bolluğu sıfır olan işler kritik yolu oluşturur: bunlardan birindeki bir günlük gecikme, başka bir şey değişmezse teslim tarihini bir gün öteler.
Basit bir örnek
| İş | Süre (iş günü) | Öncül | Bolluk |
|---|---|---|---|
| A — Temel | 5 | — | 0 (kritik) |
| B — Bodrum duvarları | 3 | A | 3 |
| C — Karkas | 6 | A | 0 (kritik) |
| D — Çatı | 2 | B, C | 0 (kritik) |
Proje süresi 13 iş günüdür. B işi üç gün gecikse bile teslim tarihi değişmez; C işi bir gün gecikirse proje bir gün uzar.
İş günü takvimi
Süreler takvim günüyle değil iş günüyle tutulmalıdır. Şantiyelerin çoğunda Cumartesi çalışılır, Pazar ve resmî tatiller çalışılmaz; bayram haftalarında süre kendiliğinden uzar. İş programı yazılımı bu takvimi bilmiyorsa, kâğıt üzerinde zamanında görünen bir iş bayram sonrası gecikmiş çıkar.
Gecikme uyarısı: plan ile gerçek arasındaki fark
İş programı güncellendiğinde her iş için iki yüzde vardır: bugüne kadar planlanan ilerleme ve gerçekleşen ilerleme. Aradaki fark iş gününe çevrildiğinde sapma bulunur:
- Zamanında: Sapma birkaç günün altında.
- Riskli: Sapma artıyor; önlem alınmazsa gecikmeye dönecek.
- Gecikmede: Planlanan bitiş geçti ya da sapma belirgin.
Sapmanın kritik yol üzerindeki bir işte mi, bolluğu olan bir işte mi olduğu, uyarının önemini belirler. Kritik yoldaki bir gecikme, tahmini bitiş tarihini hemen öteler.
Tahmini bitiş nasıl hesaplanır?
Biten işler gerçek bitiş tarihinde, süren işler bugünden itibaren kalan süreleriyle, başlamamış işler ise en erken bugünden başlayacak şekilde yeniden hesaplanır. Bu basit kural, "şu an gidişat ne?" sorusuna dürüst bir cevap verir. Mastarva demosunda proje kartında planlanan ve tahmini bitiş yan yana gösterilir; aradaki fark gün olarak yazılır.
S-eğrisi ile birlikte okumak
Gantt şeması işleri tek tek gösterir; S-eğrisi ise maliyet ağırlıklı toplam ilerlemeyi zamana göre çizer. Planlanan eğri ile gerçekleşen eğri arasındaki açı, projenin genel temposunu gösterir. Ayrıntısını maliyet takibi ve bütçe sapması yazısında bulabilirsiniz.
Pratik öneriler
- İş programını haftalık güncelleyin; ilerleme girişini saha mühendisine verin.
- WBS'yi hakediş kalemleriyle aynı düzeyde tutun; ilerleme hem programı hem hakedişi beslesin.
- Kritik yoldaki işleri toplantı gündeminin başına alın.
- Bolluğu olan işlerin bolluğunu "harcanabilir süre" gibi görmeyin; o bolluk ortak kaynaktır.
Kaynak çakışmaları
Kritik yol yöntemi, kaynakların sınırsız olduğunu varsayar. Gerçekte ise aynı kule vinç iki bloğa birden hizmet edemez, aynı kalıp seti iki katta birden kullanılamaz. Bu yüzden iş programı kurulurken ortak kaynak kullanan işler arasında bağımlılık tanımlanır: B blok karkası, A bloktaki tünel kalıp seti serbest kaldığında başlar. Bu tür bağımlılıklar çoğu zaman SS ilişkisi ve gecikmeyle ifade edilir. Kaynak kısıtını bağımlılığa dönüştürmek, programın gerçeğe yakın kalmasını sağlar.
Kilometre taşları
İşveren için önemli tarihler kilometre taşı olarak programa eklenir: kaba inşaatın bitişi, çatının kapanması, geçici kabul. Kilometre taşlarının süresi sıfırdır; ama kritik yol üzerinde olup olmadıkları ve tahmini tarihlerinin plandan ne kadar saptığı, işverenle yapılan toplantıların ana konusudur. İşveren portalında bu tarihlerin sade bir listesi, uzun bir Gantt şemasından daha anlaşılırdır.
Program güncellemesinde dürüstlük
İş programının en büyük düşmanı "kâğıt üzerinde zamanında" görünme isteğidir. İlerleme yüzdeleri iyimser girildiğinde program bir süre zamanında görünür, sonra birden aylarca gecikir. Haftalık güncellemede ilerleme yüzdesini ölçülebilir bir ölçüte bağlamak (dökülen döşeme sayısı, örülen duvar metrekaresi) bu sorunu azaltır. İlerleme hakedişle aynı kaynaktan beslendiğinde iyimserlik için bir sebep de kalmaz: fazla girilen ilerleme, hakediş kontrolünde ortaya çıkar.
Demodaki Gantt ekranında kritik yoldaki işler taralı kırmızı çerçeveyle, bolluk gri kuyrukla, gecikme uyarıları rozetle gösterilir. Bir iş kaleminin ilerlemesini değiştirip tahmini bitişin nasıl oynadığını kendiniz görebilirsiniz.