Hakediş, yapılan işin belirli bir dönem için parasal karşılığının belgelenmesidir. Yüklenici işverene, taşeron yükleniciye hakediş sunar. Kâğıt üzerinde basit görünür: yapılan miktar çarpı birim fiyat. Ama sahada her ay aynı soruların tartışıldığı bir belgedir: Bu döşemenin yüzde kaçı bitti? Geçen ay ödenen miktar neydi? Avansın ne kadarı mahsup edildi? Bu yazıda hakedişin mantığını, sık kullanılan kesintileri ve bir şantiye yazılımında nasıl otomatikleştiğini anlatıyoruz. Örnekteki oranlar örnektir; geçerli oranlar sözleşmenize ve yürürlükteki mevzuata göre belirlenir.
Hakedişin üç sütunu: önceki, bu dönem, toplam
Hakediş tablosunun her satırı bir iş kalemidir ve üç miktar taşır:
- Önceki: Geçmiş bütün hakedişlerde ödenmiş toplam miktar.
- Bu dönem: Bu hakedişte talep edilen miktar.
- Toplam (kümülatif): Önceki ile bu dönemin toplamı.
Kümülatif yaklaşımın faydası, hatanın birikmemesidir. Toplam miktar her ay sahadaki gerçek duruma göre ölçülür; bu dönem miktarı ise toplamdan öncekinin çıkarılmasıyla bulunur. Böylece bir ay fazla yazılan miktar, ertesi ay kendiliğinden düzelir.
| İş kalemi | Birim | Sözleşme | Önceki | Bu dönem | Toplam | İlerleme |
|---|---|---|---|---|---|---|
| C30/37 hazır beton dökümü | m³ | 100 | 40 | 25 | 65 | %65 |
| B500C donatı | ton | 12 | 4,8 | 3,0 | 7,8 | %65 |
| Tünel kalıp | m² | 4.000 | 1.600 | 1.000 | 2.600 | %65 |
Toplam miktarın sözleşme miktarını aşması (keşif artışı) ayrı bir onay konusudur; iyi bir hakediş ekranı bu satırları ayrıca işaretler.
Kesintiler: brütten nete
Bu dönem brüt tutar bulunduktan sonra sözleşmede tanımlı kesintiler uygulanır. Aşağıdaki örnek, bu dönem brüt tutarı 100.000 ₺ olan bir hakediş içindir:
| Kalem | Örnek oran | Tutar |
|---|---|---|
| Bu dönem brüt tutar | — | 100.000,00 ₺ |
| Avans mahsubu | %10 | −10.000,00 ₺ |
| Teminat kesintisi | %5 | −5.000,00 ₺ |
| Gelir/kurumlar vergisi stopajı | %5 | −5.000,00 ₺ |
| Damga vergisi | binde 9,48 | −948,00 ₺ |
| KDV | %20 | +20.000,00 ₺ |
| KDV tevkifatı | 4/10 | −8.000,00 ₺ |
| Ödenecek net tutar | — | 91.052,00 ₺ |
Avans mahsubu
İşe başlarken verilen avans, hakedişlerden belirli bir oranda geri alınır. Burada önemli olan, mahsubun kalan avansla sınırlı olmasıdır: avans bittiğinde mahsup satırı tablodan düşer. Elle tutulan dosyalarda en sık yapılan hata, avans bittiği hâlde kesintinin devam etmesidir.
Teminat kesintisi
İşin tamamlanmasına ve kusurların giderilmesine güvence olarak her hakedişten belirli bir oran tutulur ve kabulden sonra iade edilir. Teminat toplamını ayrıca izlemek, kesin kabul döneminde nakit planı için önemlidir.
Stopaj ve damga vergisi
Yıllara yaygın inşaat işlerinde gelir ya da kurumlar vergisi stopajı ve sözleşme bedeli üzerinden damga vergisi gündeme gelir. Oranlar ve uygulama koşulları mevzuatla değişebildiği için yazılımda sabit değil, ayardan yönetilen değerler olmalıdır.
KDV tevkifatı
Belirli yapım işlerinde KDV'nin bir kısmı alıcı tarafından sorumlu sıfatıyla beyan edilir. Örnekteki 4/10 tevkifat, hesaplanan KDV'nin onda dördünün ödemeden düşülmesi anlamına gelir.
Taşeron hakedişi: aynı mantık, ek kesintiler
Taşeron hakedişinde birim fiyat, taşeron sözleşmesindeki işçilik ya da malzemeli birim fiyattır. Buna ek olarak taşerona verilen malzemenin bedeli ("malzeme mahsubu"), iş güvenliği cezaları ya da yüklenicinin üstlendiği giderler ek kesinti olarak düşülür. Taşeronun SGK ve İSG belgelerinin süresi de hakediş ödemesinden önce kontrol edilmesi gereken bir konudur; ayrıntısını taşeron evrak takibi yazısında anlattık.
Hakediş akışı: kim, ne zaman?
- Şantiye şefi ya da teknik ofis, dönem sonunda toplam miktarları girer; sistem iş programındaki ilerlemeden bir öneri getirir.
- Proje müdürü kontrol eder; aşan kalemleri, eksik ölçümleri işaretler.
- Firma sahibi ya da yetkili onaylar; işveren hakedişi işveren portalına gönderilir.
- İşveren onayladığında hakediş "ödeme bekliyor" durumuna, ödeme alındığında "ödendi" durumuna geçer; nakit akışı tahmini de buna göre güncellenir.
Hakedişte sık yaşanan tartışmalar ve önlemleri
Hakediş masasında aynı konular her ay yeniden açılır. İlki ölçüm farkıdır: yüklenicinin ölçtüğü miktar ile müşavirin ölçtüğü miktar tutmaz. Bunun en iyi önlemi, ölçüm kuralının baştan yazılı olması ve ölçümün kanıtının (fotoğraf, ölçüm krokisi, günlük kaydı) hakedişe eklenmesidir. İkincisi kısmi işlerin yüzdesidir: yarım kalmış bir sıva işinin yüzde kaç sayılacağı tartışılır. Bu konuda iş kalemini daha küçük alt kalemlere bölmek (örneğin kat bazında) tartışmayı azaltır.
Üçüncüsü fiyat farkıdır. Uzun süreli işlerde sözleşme fiyat farkı öngörüyorsa, hangi endeksle ve hangi dönem için hesaplanacağı baştan bellidir; yine de hesabın şeffaf olması gerekir. Dördüncüsü kesintilerin sırasıdır: bazı sözleşmelerde kesintiler brüt tutardan, bazılarında KDV dahil tutardan hesaplanır. Yazılımda kesinti tanımının ayarlanabilir olması bu yüzden önemlidir.
Hakediş raporu neleri içermeli?
İyi bir hakediş raporu, tabloya ek olarak şunları içerir: dönem başlangıç ve bitiş tarihleri, sözleşme bedeline göre toplam ilerleme yüzdesi, avans kalan tutarı, teminat toplamı, keşif aşımı olan kalemlerin listesi, hazırlayan, kontrol eden ve onaylayanın adları ve tarihleri. Mastarva demosundaki hakediş raporu bu başlıkları A4 sayfada toplar ve yazdırılabilir. Her durum değişikliği hakedişin geçmişine kimin, ne zaman yaptığıyla birlikte işlenir.
Yazılımda hazırlamanın farkı
Mastarva demosunda yeni bir hakediş oluşturduğunuzda bu dönem miktarları iş programındaki ilerlemeden önerilir; avans kalanı önceki hakedişlerden kendiliğinden hesaplanır; kesinti oranları ayarlar ekranından gelir. Hakediş A4 rapor olarak yazdırılabilir. Kendiniz denemek için hakediş ekranını açın ya da hakediş programı sayfasında akışı adım adım okuyun.