Metraj, projedeki her işin miktarının ölçülmesidir; keşif ise bu miktarların birim fiyatlarla çarpılıp toplanmasıdır. Teklif aşamasında yapılan keşif, işin bütçesini; sözleşme aşamasındaki keşif, hakedişin üst sınırını; uygulama sırasında güncellenen keşif ise keşif artışı ya da eksilişinin dayanağını oluşturur. Metrajın kalitesi, ileride yaşanacak tartışmaların sayısını doğrudan belirler.
Poz listesi ve birim fiyat
Her iş kalemi bir poz ile tanımlanır: kodu, tanımı, birimi ve birim fiyatı. Kamu işlerinde resmî birim fiyat kitapları kullanılır; özel sektörde ise firmalar çoğu zaman kendi poz kütüphanelerini tutar. Mastarva demosundaki poz kodları (MV-02.010 gibi) tamamen uydurmadır ve yalnız örnek amaçlıdır; resmî bir poz numarasını temsil etmez.
İyi bir poz tanımı üç soruyu yanıtlar:
- Neyi kapsar? "C30/37 hazır beton dökümü (pompalı)" tanımı, pompa bedelinin fiyata dahil olduğunu açıkça söyler.
- Nasıl ölçülür? Beton m³, donatı ton, kalıp m², kapı adet. Ölçü kuralı bir kez yazılırsa saha ile ofis aynı dili konuşur.
- Hangi koşullarda geçerli? Yükseklik, mesafe, zemin sınıfı gibi koşullar farklı pozlara ayrılmalıdır.
Miktar cetvelinden keşif özetine
Metraj genellikle ayrıntılı ölçüm cetvelleriyle başlar: her kat, her aks, her eleman için ayrı satır. Bu cetvellerin toplamı poz bazında birleştirilir ve keşif özeti çıkar.
| Grup | Örnek poz | Birim | Miktar | Tutar (örnek) |
|---|---|---|---|---|
| Kazı ve dolgu | Makineyle kazı | m³ | 64.000 | 18.240.000 ₺ |
| Betonarme | C30/37 beton | m³ | 26.000 | 113.100.000 ₺ |
| Betonarme | B500C donatı | ton | 2.980 | 115.922.000 ₺ |
| Duvar | Gazbeton duvar | m² | 96.000 | 119.040.000 ₺ |
| İnce işler | İç cephe boyası | m² | 134.000 | 28.810.000 ₺ |
Keşif özeti, grupların toplamını ve toplam içindeki payını gösterir. Bu paylar hem bütçe dağılımı hem de iş programındaki maliyet ağırlıkları için kullanılır.
Keşfi iş programına bağlamak
Keşif kalemlerinin her biri bir iş programı kalemine bağlanırsa iki şey kazanılır:
- S-eğrisi maliyet ağırlıklı olur. Bir iş kaleminin projedeki ağırlığı, ona bağlı keşif tutarının toplama oranıdır. Böylece "duvar örgüsü %50" ile "şantiye kurulumu %50" aynı ağırlıkta sayılmaz.
- Hakediş miktarı önerilebilir. İş kaleminin ilerlemesi girildiğinde, bağlı keşif kalemlerinin bu döneme düşen miktarı kendiliğinden hesaplanır.
Mastarva'da metraj ekranı her keşif kaleminin bağlı olduğu iş kalemini ve o kalemin güncel ilerlemesini birlikte gösterir.
Keşif artışı ve eksilişi
Uygulama sırasında projede değişiklik olur: işveren bir katın planını değiştirir, zemin etüdü farklı bir temel gerektirir, bir malzeme başka bir malzemeyle değiştirilir. Bu durumda:
- Sözleşme miktarını aşan kalemler hakediş tablosunda ayrıca işaretlenmelidir.
- Artış, ilgili onay yazışmasına (RFI ya da değişiklik talebi) bağlanmalıdır.
- Yeni poz gerekiyorsa birim fiyatı ayrıca belirlenip onaylanmalıdır.
Keşif artışını hakediş günü fark etmek, en pahalı öğrenme yoludur. Haftalık ilerleme girişi, aşım riskini haftalar önce gösterir.
Sık yapılan hatalar
- Birim karışıklığı: Donatının bir cetvelde kg, öbüründe ton yazılması.
- Fire payının iki kez eklenmesi: Metrajda ve birim fiyatta ayrı ayrı fire hesabı yapılması.
- Kapsam boşluğu: İskele, kalıp yağı, pompa gibi kalemlerin hiçbir pozun kapsamında olmaması.
- Revizyon kaybı: Çizim revize edildiği hâlde metrajın eski paftadan kalması. Ayrıntı için doküman ve RFI ekranına bakın.
Kontrol listesi
- Her pozun birimi ve ölçü kuralı yazılı mı?
- Keşif özeti grup bazında sözleşme bedeliyle tutarlı mı?
- Her keşif kalemi bir iş kalemine bağlı mı?
- Revizyonlardan sonra metraj güncellendi mi, kim güncelledi?
Dijital metraj ve model tabanlı ölçüm
Yapı bilgi modelleme (BIM) kullanan projelerde metrajın önemli bir kısmı modelden otomatik çıkarılabilir. Bu, ölçüm süresini kısaltır ama kontrol ihtiyacını ortadan kaldırmaz: modelin ayrıntı düzeyi, ölçü kuralı ve modeldeki eksik elemanlar metrajı doğrudan etkiler. Modelden gelen miktarların poz bazında keşfe aktarılması, aktarım sonrası örnekleme yoluyla kontrol edilmesi ve farkların kayda geçirilmesi önerilir. Model tabanlı ölçümün içe aktarılması, Mastarva kurulumunda proje ihtiyacına göre planlanan bir entegrasyondur.
Keşif ile bütçe arasındaki fark
Keşif özeti sözleşme bedelini, bütçe ise yüklenicinin o işi kaça mal etmeyi planladığını gösterir. İkisi aynı kalemler üzerinden kurulursa kalem bazında kâr marjı görünür: hangi işte para kazanılıyor, hangisinde kaybediliyor? Örneğin betonarme işlerinde marj yüksek, ince işlerde düşük olabilir. Bu bilgi, değişiklik taleplerinde ve taşeron pazarlığında elinizi güçlendirir.
Metrajı kim tutmalı?
Metrajın tek bir kişinin bilgisayarında kalması, o kişi izne çıktığında hakedişin durması demektir. Metraj ve keşif, yetkili herkesin görebildiği ortak bir yerde tutulmalı; değişiklikler kimin, ne zaman yaptığıyla birlikte kayıt altına alınmalıdır. Revizyon geçmişi, keşif artışı tartışmalarında en çok ihtiyaç duyulan bilgidir.
Teklif aşamasından uygulamaya
Teklif keşfi genellikle avan projeye, sözleşme keşfi uygulama projesine dayanır. İki keşif arasındaki farkların kalem kalem açıklanması, işverenle ilişkinin ilk ayında güven oluşturur. Uygulama başladığında keşif dondurulmaz; ama her değişiklik bir revizyon numarası, tarih ve gerekçeyle kayıt altına alınır. Böylece projenin hangi aşamasında hangi keşfin geçerli olduğu her zaman bellidir.
Demoda metraj ekranını açıp örnek konut projesinin keşif özetini grup bazında inceleyebilir, hakediş ekranında aynı kalemlerin kümülatif ilerlemesini görebilirsiniz.